لاتين « 1 » و ترويج لهجه‌هاى بومى كهن و غير فصيح « 2 » عربى ، وجهه‌اى ديگر از اقدامات آنان براى گسستن پيوند مسلمانان با اسلام است كه در رشد همه‌گير ناسيوناليسم در كشورهاى مسلمانى ، نظير هند ، ايران ، تركيه ، عراق ، مصر و الجزاير مؤثر بوده است . ديدگاه‌هاى مستشرقان و مباحثى كه پاسخ‌گويى به آنها در جامعهء اسلامى و حوزهء مباحث دينى و تفسير راه باز كرد ، چهره‌اى تازه به مباحث دينى بخشيد و جنبشى در خور توجه بين انديشمندان اسلامى به وجود آورد . كوشش‌هاى نظام يافته و همه جانبهء آنها در قالب مؤسسات مختلف آموزشى ، بهداشتى ، فرهنگى و خيريه « 3 » نيز الهام بخش مسلمانان در تأسيس اين گونه مراكز ، اما براى تبليغ اسلام شد . تأسيس مدرسهء المنار الگو گرفته از اين گونه فعاليت‌هاى علمى مبشران تلقى مىشود . « 4 » فعاليت‌هاى مشابهى نيز از سوى علما در عتبات صورت گرفت . « 5 » آيت اللّه بروجردى نيز براى خنثى كردن تبليغات مسموم و ترويج اسلام ناب به تربيت افراد و اعزام آنان به كشورهاى مختلف آفريقا ، آسيا و اروپا به منظور تبليغ دست زدند . « 6 » در تبيين علل تأسيس دارالتبليغ اسلامى به دست عده‌اى از روحانيان كه در ادامه كلاس‌هاى خود ، دچار فراز و نشيب‌هايى شد ، صريحا به فعاليت‌هاى تبليغاتى مسيحيان اشاره شده است : امروز ديگران جرأت را به جايى رسانده‌اند كه در تهران ، يعنى قلب مملكت شيعه ، مشغول تبليغ شده‌اند و به نام صداى انجيل نشرياتى منتشر مىكنند ؛ حتى مىگويند : فرستنده هم در اختيار دارند . جايى كه مسيحىها از آن طرف عالم مىآيند و به خود اجازه مىدهند كه با تشكيلات منظم و پول‌هاى فراوان در قلب مملكت اسلامى مشغول تبليغات شوند ، آيا وقت آن نرسيده است كه ما مسلمان‌ها

--> ( 1 ) . مصطفى خالدى و عمر فرّوخ ، التبشير و الاستعمار فى البلاد العربية ، ص 224 - 231 . ( 2 ) . عمر بن ابراهيم رضوانه ، آراء المستشرقين حول القرآن الكريم و تفسيره ، ص 88 ؛ ابو الحسن على ندوى ، ارزيابى تمدن غرب ، ص 261 - 284 . ( 3 ) . مصطفى خالدى و عمر فرّوخ ، التبشير و الاستعمار فى البلاد العربية ، فصل‌هاى 2 ، 3 ، 4 ، 9 ، عمر بن ابراهيم رضوانه ، آراء المستشرقين حول القرآن الكريم و تفسيره ، ص 49 - 67 . ( 4 ) . عفت محمد الشرقاوى ، الفكر الدينى فى مواجهة العصر ، ص 58 . ( 5 ) . عبد الهادى حائرى ، تشيع و مشروطيت در ايران ، ص 168 ؛ محمد جواد صاحبى ، انديشهء اصلاحى در نهضت‌هاى اسلامى ، ص 217 - 220 . ( 6 ) . حامد الگار ، سلسله پهلوى و نيروهاى مذهبى به روايت تاريخ كمبريج ، ص 294 .